• WL100/21: Funeral and Homily, 16.02.94

It was Ash Wednesday, 1994.  I had not gone specially to Warsaw for Lutosławski’s funeral on 16 February; I had arrived a week earlier on a pre-planned research trip.  But I could not stay away from Powązki Cemetery.  My recollections are slender, my few photographs, for what they are worth, rather remote.  Those were the days before digital photography, my camera had a poor zoom, and it didn’t seem right to photograph those present at close quarters (how customs have changed in less then 20 years).

Funeral

As you would expect, it was a cold day, but not snowbound as on my recent visit to the grave on the centenary of his birth.  Lutosławski had been cremated (there was at that stage only one crematorium in Poland – in Poznań – and the Roman Catholic church had an ambivalent attitude to cremation, to say the least).  I got to the cemetery early, before the mass in the chapel.  I located the grave, which was squeezed in next to that of Witold Rowicki, the conductor who commissioned Lutosławski’s Concerto for Orchestra in 1950.  I was intrigued to see that a full-size grave had been dug, a couple of feet deep, lined with bricks and half covered-over with curved concrete panels.

The chapel at the edge of the cemetery, inside the three-metre perimeter wall, was packed and stuffy.  The family wanted the minimum of fuss, with only one oration (translated below).  Stefania Woytowicz, who had been one of the great Polish sopranos and a passionate advocate of new Polish music, gave a less than steady account of the early Lacrimosa.  I decided to move outside.  Eventually, the funeral party emerged past an array of wreaths. Lutosławski’s stepson carried the simple wooden casket (to the left of the wreaths in the photo below).

It was a circuitous route to the graveside.  A soldier carried the Order of the White Eagle, Poland’s highest honour, which had been awarded to Lutosławski shortly before he died.

I found myself standing the other side of the grave from the family.  Lutosławski’s stepson, Marcin Bogusławski, climbed into the narrow opening to place Lutosławski’s casket on the grave’s floor (not the easiest of tasks). Lutosławski’s widow Danuta looked terribly frail.  She was heard to say: “Happy Rowicka, that she died straight after her husband!” (she must have glanced to her right and seen the inscription on the adjacent grave of Rowicki and his wife, who died within weeks of each other in 1989).  Danuta Lutosławska died less than three months after her husband, on 23 April 1994.

I returned a day or two later to see the grave, now covered in a mound of earth.

Homily

The homily at Lutosławski’s funeral was given by Father Wiesław Niewęgłowski.  It was reproduced at the end of Tadeusz Kaczyński’s Lutosławski. Życie i muzyka (Warsaw: Sutkowski, 1994), 237-8.  The translation is mine.

We have come here to say farewell to Witold Lutosławski, who is going on a long journey.  Among his incessant travels around the world, this is the last.  The final stop the house where there are many mansions – eternity.  He has left us citizens of the world, while simultaneously being a faithful son of the Polish homeland.  An eminent artist, a great composer, and above all a man of integrity.

He was born during the winter in Warsaw.  And in Warsaw he also died on a winter day.  A graduate of the Warsaw Conservatory.  Before he knew what success was, he experienced deprivation.  During the years of occupation he earned his living playing the piano in a few cafés in the capital city.  During martial law, he took the side of society.

An artist of great talent.  He created his own musical language.  A unique art.  Already during his lifetime he was seen as a classic of the twentieth century.  His works entered the treasure-house of world musical culture.  They are of permanent and universal value.  He was aware of his gift, but also the responsibility for these gifts entrusted to him.  Which is why he once said, “Talent is a good entrusted.  And with this good I need to do something wise and noble.  Talent must be given back to people.  It is the duty of the artist”.  These talents he multiplied and generously gave to the world.  Inspired, but also hard-working, he repeated after Tchaikovsky: “Inspiration does not visit the lazy”.

We know how he avoided publicity.  He was self-effacing.  But the world appreciated him – he was presented with honorary degrees by many renowned universities, many distinguished prizes and decorations.  A great talent, heart and spirit.  Open to people, kindly, independent and steadfast.  Totally elegant and calm, he was a free man.  But his freedom, both as an artist and as a man, created a harmonious whole.  He was a person of clear choices.  Which is why he was seen as an unquestioned authority, not only musically but also morally.

He leaves on the day when at Church people pour ashes on their heads, saying an old truth: remember man, that you are dust and to dust you shall return.  A funeral ceremony on Ash Wednesday in a way doubly proclaims the truth about life.  Europe, as a result of strenuous efforts in the field of philosophy and culture, has sponsored an anthropological reduction of people.  The latest proposed model according to the conception of the West is a man devoid of the spiritual dimension, a man crippled.  Today’s European man is conceived of as an irreligious man.  But is it possible to limit him and his thinking space on the horizon of eternity?  As you know, unbelief is the idea only of white, European man.  Atheism in the cultures of other continents is an unknown phenomenon.  Today’s ceremony has revealed the need for the Absolute.  It shows that, alongside mental activity, the spiritual element, humility and realism are necessary for every climate. 

Remember, man, that you are dust and to dust you shall return – this sentence is not uttered to arouse fear.  Dust does not evoke a symbol but reality.  Man is a transient being.  But he is the only being who the inevitability of his own death knows.  The ritual of the ash and the ritual of the funeral, however, proclaim the truth not about death, but about life.  From the time of Christ, the insignificance of man is filled with the infinite, death brings life – like the chrysalis of a butterfly.  As the ash fertilises the earth and thus becomes a source of new life during the following spring, so  the ash, which is man, sown in the ground with Christ, may have its own spring.

In this liturgy, we ask God for this eternal spring for Witold Lutosławski.  We heard in today’s reading from the Letters of St Paul, that Man does not live for himself, but for Christ.  Man does not live for himself, but for people with whom Jesus identifies himself.  Our recently deceased brother Witold fulfilled this truth in his service as an artist, in his service as a Christian.  May his actions intercede for him with God, and that will be a sign for how we must go.

Przyszliśmy tutaj, aby pożegnać Witolda Lutosławskiego, który udaje się w daleką drogę.  Wśród jego bezustannych podróży po świecie – ta jest ostatnią.  Kóncowym przystankiem dom, w którym mieszkań jest wiele – wieczność.  Odchodzi od nas obywatel świata, a jednocześnie wierny syn polskiej ojczyzny.  Wybitny artysta, wielki kompozytor, a przede wszystkim człowiek prawy.

Urodził się podczas zimy w Warszawie. I w Warszawie też umarł w zimowy dzień.  Absolwent Konserwatorium Warszawskiego.  Zanim dowiedział się czym jest sukces, poznał smak niedostatku.  W latach okupacji zarobkował grą na fortepianie, w kilku kawiarniach stołecznego miasta.  W stanie wojennym opowiedział się po stronie społeczeństwa.

Artysta wielkiego talentu.  Stworzył własny język muzyczny.  Sztukę niepowtarzalną.  Już za życia postrzegano go jako klasyka XX wieku.  Jego dzieła weszły do skarbca światowej kultury muzycznej.  Są wartością stałą i uniwersalną.  Miał świadomość własnego obdarowania, ale i odpowiedzialności za powierzone mu dary. Dlatego kiedyś powiedział: “Talent to dobro powierzone.  I z tym dobrem trzeba coś mądrego i szlachetnego zrobić.  Talent trzeba oddać ludziom.  Jest to obowiązek artysty”.  Owe talenty mnożył i hojnie rozdawał światu. Natchniony, ale i pracowity – powtarzał za Czajkowskim: “natchnienie nie nawiedza leniwych”.

Wiemy, jak unikał rozgłosu.  Był skromny.  Ale świat go docenił – ofiarowano mu doktoraty honoris causa wielu renomowanych uczelni, wiele znakomitych nagród i orderów.  Wielki talentem, sercem i duchem.  Otwarty na ludzi, życzliwy, niezależny i niezawodny.  Pełen elegancji i spokoju, był człowiekiem wolnym.  Ale jego wolność i jako artysty, i jako człowieka, tworzyła harmonijną całość.  Był osobą jasnych wyborów.  Dlatego postrzegano go jako nie kwestionowany autorytet nie tylko muzyczny, ale i moralny.

Odchodzi w dniu, kiedy w Kościele sypie się ludziom na głowę popiół, mówiąc starą prawdę: pamiętaj człowiecze, że prochem jesteś i w proch się obrócisz.  Pogrzebowa ceremonia w Środę Popielcową jakby podwójnie głosi prawdę o życiu.  Europa w wyniku usilnych zabiegów na terenie filozofii i kultury zafundowała ludziom redukcję antropologiczną.  Proponowany najnowszy model według koncepcji Zachodu – to człowiek pozbawiony wymiaru duchowego, człowiek okaleczony.  Dzisiejszy człowiek europejski pomyślany jest jako człowiek niereligijny.  Ale czy można zamknąć go i przestrzeń jego myśli na horyzonty wieczności?  Jak wiecie, niewiara jest pomysłem jedynie człowieka białego, europejskiego.  Ateizm w kulturach innych kontynentów jest zjawiskiem nieznanym.  Dzisiejsza ceremonia odsłania potrzebę Absolutu.  Ukazuje, że obok aktywności umyśłowej potrzebny jest także każdemu klimat i pierwiastek duchowy, pokora, realizm.

Pamiętaj człowiecze, że prochem jesteś i w proch się obrócisz – to zdanie nie jest wypowiadane ku wzbudzaniu lęku.  Proch nie przywołuję symbolu, ale rzeczywistość.  Człowiek jest istotą przemijającą.  Ale jest także jedyną istotą, która o nieuchronności swej śmierci – wie.  Obrzęd popielcowy i obrzęd pogrzebowy głoszą jednak prawdę nie o śmierci, ale o życiu.  Od czasu Chrystusa znikomość człowieka wypełniona jest nieskończonością, śmierć wydaje życie – jak poczwarka motyla.  Jak popiół użyźnia ziemię i tym samym staje się przyczyną nowego życia podczas kolejnej wiosny; tak posiany z Chrystusem w ziemię proch, którym jest człowiek, może mieć swoją wiosnę.

O tę wieczną wiosnę dla Witolda Lutosławskiego prosimy Boga podczas tej liturgii.  Słyszeliśmy w czytanym dzisiaj liście św. Pawla, że Człowiek nie żyje dla siebie, ale dla Chrystusa.  Człowiek nie żyje dla siebie, ale dla ludzi, z nimi utożsamia sź Jezus.  Świętej pamięci nasz brat Witold wypełnił tę prawdę swą służbą artysty, służbą chrześcijanina.  Niech jego czyny orędują za nim u Boga, a dla nas będą znakiem, jak iść mamy.